Một nghiên cứu báo OR bằng 2,6. Trong phần Bàn luận, tác giả viết rằng nhóm phơi nhiễm “có nguy cơ mắc bệnh cao gấp 2,6 lần”. Câu đó có thể sai dù phép tính thống kê hoàn toàn đúng. Muốn phân biệt OR, RR và HR, trước hết phải xem mỗi chỉ số đang so sánh đại lượng nào.
Phân biệt OR, RR và HR bằng câu hỏi nào?
RR, hay tỷ số nguy cơ, so sánh xác suất xảy ra biến cố giữa hai nhóm trong một khoảng thời gian hoặc bối cảnh xác định. OR, hay tỷ số chênh, so sánh odds: xác suất có biến cố chia cho xác suất không có biến cố. HR so sánh mức xảy ra biến cố tức thời giữa các nhóm trong phân tích thời gian đến biến cố.
Ba đại lượng liên quan với nhau nhưng không thay thế trực tiếp được. Đặc biệt, HR không phải xác suất một người sẽ gặp biến cố trong cả thời gian theo dõi.
Một cách chọn nhanh là nhìn vào dữ liệu gốc: bạn có đếm được số người có biến cố trong hai nhóm được theo dõi không, chỉ chọn mẫu theo tình trạng bệnh, hay có thời gian theo dõi và kiểm duyệt? Câu trả lời định hướng cả phép phân tích lẫn cách viết kết quả.
Vì sao OR bằng 2 không có nghĩa nguy cơ gấp đôi?
Xét ví dụ giả định có 100 người ở mỗi nhóm. Nhóm phơi nhiễm có 40 người gặp biến cố; nhóm so sánh có 20 người. Nguy cơ lần lượt là 40% và 20%, nên RR bằng 0,40 / 0,20 = 2,0.
Odds ở nhóm phơi nhiễm là 40/60; ở nhóm so sánh là 20/80. OR bằng (40/60) / (20/80) = 2,67. Cùng một bảng số liệu, hai tỷ số khác nhau rõ rệt.
Nếu viết “nguy cơ tăng 167%” chỉ vì OR bằng 2,67, bạn đã nhầm odds với nguy cơ. Bài When can odds ratios mislead? trên BMJ giải thích rằng khoảng cách giữa OR và RR có thể lớn khi biến cố thường gặp.
Với biến cố hiếm, OR có thể gần RR hơn. Nhưng “hiếm” không phải giấy phép đổi tên chỉ số tùy ý. Trong báo cáo nghiên cứu, cứ gọi đúng OR là tỷ số chênh; khi có thể, trình bày thêm nguy cơ tuyệt đối để người đọc hiểu ý nghĩa lâm sàng.
Khi nào dùng OR và khi nào dùng RR?
Nghiên cứu thuần tập hoặc thử nghiệm có thể ước tính nguy cơ ở các nhóm trong một thời gian xác định, từ đó tính RR. Với nghiên cứu bệnh chứng chọn người tham gia theo tình trạng có bệnh hay không, tỷ lệ bệnh trong mẫu do thiết kế chọn mẫu quyết định; thông thường không thể lấy tỷ lệ đó làm nguy cơ quần thể để tính RR trực tiếp.
Hồi quy logistic thường trả về OR sau khi lấy hàm mũ của hệ số. Một OR đã hiệu chỉnh phản ánh mối liên quan có điều kiện theo các biến trong mô hình, không tự động là hiệu quả nhân quả. Cũng không nên so sánh máy móc OR chưa hiệu chỉnh và OR đã hiệu chỉnh rồi kết luận phần chênh lệch hoàn toàn do nhiễu.
Bài phân tích về chuyển OR sang RR trên BMJ lưu ý rằng một OR đã hiệu chỉnh có thể tương ứng với nhiều RR khác nhau vì nguy cơ nền thay đổi giữa các nhóm người bệnh. Đừng lấy một OR trong bảng hồi quy rồi đổi thành một RR duy nhất khi chưa xác định rõ cách ước tính.
Nếu đang làm phân tích bằng R, quy trình R cho bài báo lâm sàng giúp nối khâu chuẩn bị dữ liệu với việc chọn mô hình phù hợp.
HR khác hai chỉ số kia ở đâu?
Giả sử hai phương pháp điều trị được theo dõi đến khi xảy ra biến cố. Một số người chưa gặp biến cố lúc kết thúc nghiên cứu hoặc mất theo dõi. Phân tích sống còn sử dụng thông tin thời gian và cơ chế kiểm duyệt, thay vì chỉ ghi có hoặc không có biến cố.
Trong mô hình Cox với giả định nguy cơ tỷ lệ, HR bằng 0,70 mô tả tỷ số mức xảy ra biến cố tức thời giữa hai nhóm là 0,70 trong phạm vi giả định mô hình. Không được diễn giải thành “30% bệnh nhân sẽ tránh được biến cố” hoặc “thời gian sống tăng 30%”.
Bài về diễn giải HR trong nghiên cứu sống còn chỉ ra rằng khi các đường sống còn giao nhau hoặc hiệu quả thay đổi theo thời gian, một HR duy nhất có thể che khuất khác biệt quan trọng. Vì vậy, cần kiểm tra giả định nguy cơ tỷ lệ và xem thêm đường sống còn, tỷ lệ biến cố tại các mốc thời gian hoặc thước đo thời gian sống phù hợp.
Một HR cũng không thể tính lại từ RR hay OR của bảng 2 x 2 nếu thiếu thông tin thời gian. Hai nhóm có cùng số biến cố cuối kỳ vẫn có thể có diễn tiến rất khác nhau trong suốt thời gian theo dõi.
Viết phần Kết quả và Bàn luận thế nào cho chính xác?
Đầu tiên, báo đúng tên chỉ số, nhóm tham chiếu, thời gian theo dõi nếu có và khoảng tin cậy 95%. Tiếp đó mới diễn giải chiều và độ lớn của mối liên quan. Tránh chuyển một tỷ số thành kết luận nhân quả khi thiết kế không hỗ trợ.
| Chỉ số | Cách diễn đạt nên dùng | Tránh viết |
|---|---|---|
| OR = 2,0 | Odds của biến cố cao gấp 2 lần | Nguy cơ cao gấp 2 lần |
| RR = 2,0 | Nguy cơ trong khoảng quan sát cao gấp 2 lần | Chắc chắn gây bệnh gấp đôi |
| HR = 0,70 | Hazard của biến cố thấp hơn trong mô hình đã nêu | Giảm 30% xác suất biến cố cả kỳ |
Bảng chỉ minh họa cách dùng từ; không phải kết quả của một nghiên cứu thực. Khi viết Bàn luận, nên đặt tỷ số cạnh nguy cơ tuyệt đối, số biến cố và độ bất định. Một hiệu quả tương đối lớn có thể tương ứng với khác biệt tuyệt đối nhỏ nếu biến cố hiếm.
Nếu cần ôn cách chuyển từ chỉ số thống kê sang câu hỏi lâm sàng, bài về y học chứng cứ là điểm bắt đầu phù hợp. Khóa Làm chủ R cùng AI hỗ trợ thực hành các phép phân tích bằng R, nhưng lựa chọn OR, RR hay HR vẫn phải xuất phát từ thiết kế và câu hỏi nghiên cứu.
